Dîtineke girîng li ser çavkaniya jiyanê: li ser asteroidê Ryugu bingehên sereke yên jiyanê hatin dîtin

Yek ji pirsên herî kevn û herî mezin ên mirovahiyê ev e: jiyan çawa dest pê kir? Ma bingehên jiyanê tenê di şert û mercên Erdê de çêbûn, an jî hin ji pêkhateyên bingehîn ji fezayê hatin? Lêkolîneke zanistî ya nû, ku bala gelek kesan kişandiye, pencereyek girîng li ser van pirsan vedike.

Di nimûneyên ku bi mîsyona Hayabusa2 ya Japonya ji asteroidê Ryugu hatine anîn de, zanyar hemû pênc nukleobazên kanonîk ên ku ji bo jiyanê girîng in dîtin. Ev in: adenine, guanine, cytosine, thymine û uracil. Ev madde bingehên sereke yên DNA û RNA ne; ew molekul in ku agahdariya genetîk a hemû zindiyan li ser Erdê dihildin.

Tişta ku vê keşfê girîng dike tenê ev nîne ku çend maddeyên kîmyewî hatine dîtin. Girîngiya rastîn li vir e ku ev molekulên bi jiyanê re girêdayî di materyalekî ku ji derveyî Erdê, ji asteroidê, hatî standin de bi hev re hatine dîtin. Ev tê wê maneyê ku pêkhateyên kîmyewî yên ku ji bo çêbûna jiyanê pêwîstin, dibe ku tenê taybetî Erdê nebin, lê di cihanê de li cihên din jî çêbibin.

Zanyar demek dirêj e li meteorît û li materyalên ku ji fezayê tên de li molekulên organîk digerin. Berê jî di hin meteorîtan de hinek pêkhateyên ku bi jiyanê re têkildar in hatibûn dîtin. Lê di vê lêkolînê de dîtina hemû pênc nukleobazên sereke yên ku bi DNA û RNA re girêdayî ne di nimûneyên Ryugu de, mijarê digihîne asteke nû.

Li gorî lêkolîneran, ev dîtin nîşan dide ku asteroid dibe ku di dewlemendkirina Erdê ya destpêkê bi kîmyaya tevlihev de roleke mezin lîstin be. Bi gotineke din, milyaran sal berê, dema ku Erd hîn jiyana ku em îro nas dikin nebû, asteroid û meteorît dibe ku ne tenê kevir û toz, lê her wiha pêkhateyên kîmyewî yên tevlihev jî anîne be ku di avakirina jiyanê de rol lîstin.

Ryugu tenê kevirêkî asmanî yê asayî nîne. Ew materyalekî pir kevn û seretayî di nav xwe de digire ku vedigere serdemên destpêkê yên Sîstema Rojê. Yek ji xalên herî girîng ew e ku ev nimûne rasterast bi mîsyoneke fezayî hatine vegerandin, ji ber vê yekê kirlêbûna ku bi gelemperî li meteorîtên li ser Erdê tê dîtin gelek kêmتر e. Ji ber vê yekê zanyar bawer dikin ku nimûneyên Ryugu gelek girîng û nêzîkî rewşa xweya eslî ne.

Lêkolîneran Ryugu bi meteorît û materyalên asteroidên din jî berhev kirin. Di hin nimûneyan de purine zêdetir bûn; di hinên din de pyrimidine serdest bûn. Li Ryugu van her du koman bi rêjeyên nêzî hev hatin dîtin. Ev yek nîşan dide ku di asteroid û meteorîtên cuda de dibe ku pêvajoyên kîmyewî yên wekhev, lê ne bi tevahî yekmanend, qewimîne.

Ev xebat tenê pêşketineke teknîkî ya zanistî nîne. Di heman demê de ew bersiveke nû û xurt ji yek ji pirsên herî kûr ên mirovahiyê re dide: Em ji ku tên? Heke bingehên jiyanê di fezayê de jî çêbibin, wê demê jiyan nayê dîtin tenê wekî rewşeke taybet a ku bi Erdê re sînorkirî ye, lê dibe ku wekî beşek ji pêvajoyeke gerdûnî were fêmkirin.

Daneyên nû yên ji Ryugu hatine nîşan didin ku şertên kîmyewî yên ji bo jiyanê pêwîst in dibe ku di Sîstema Rojê de ji ya ku berê dihate fikirkirin berfirehtir bin. Ev bêguman nayê wê maneyê ku li cihên din bi teqez jiyan heye. Lê ew nîşan dide ku hin molekulên bingehîn ên ku ji bo jiyanê pêwîstin dibe ku di gerdûnê de kêm nebin û di şertên rast de bi awayekî xwezayî çêbibin.

Carinan zanist bi perçekî biçûk ê kevirê bersivên pirsên herî mezin ên mirovahiyê ronî dike. Nimûneyên ji Ryugu hatine vegerandin jî tam wisa ne. Ev lêkolîn di nîqaşa li ser çavkaniya jiyanê de rûpelek nû vedike û me vedixwîne ku em li gerdûn û li cihê xwe yê di nav wê de dîsa bifikirin.

Lêkolîna ku ev nivîs li ser bingeha wê hatiye amadekirin li ser malpera Nature Astronomy hatiye weşandin. Kesên ku dixwazin makaleya tam bixwînin dikarin bi vê girêdanê bigihîjin wê:

Makaleya tam:
https://www.nature.com/articles/s41550-026-02791-z