Ji Komûnê heta Konfederalîzmê: Siyaseta Azadiya Jinan
Çima konfederalîzma demokratîk bê “azadiya jinan” nayê avakirin?
Kurte
Ev gotar konfederalîzma demokratîk ne tenê wek modelek rêvebirinê, lê di perspektîfa modernîteya demokratîk de wek paradigmayek ji nû ve avakirina civakî tê eleqedar kirin. Di vê paradigmayê de azadiya jinan, li derveyî astê “nûnerî”yê, şertê avaker yê kapasîteya xwe-rêvebirina civakê ye. Rêxistina xweser a jinan li dijî mekanîzmên pasîfkirinê wek “bîme”ya civakî kar dike. Otonomîya demokratîk wek nû-avakirina pergala têkiliyan (kes–civak, civak–xweza, jin–mêr) tê nîqaş kirin; siyasetê demokratîk jî wek rêvebirina jiyana rojane tê konseptîze kirin, ne tenê wek tiştek ku bi hilbijartinan re sînorkirî ye. Encama gotarê destnîşan dike ku bê azadiya jinan, pratîkên konfederalîzm/komûn/otonomî dikarin hiyerarşiyê bi şêwazên nû dîsa were hilberandin.
Peyvên bingehîn
Konfederalîzma demokratîk; komûn; otonomîya demokratîk; rêxistina xweser a jinan; siyasetê demokratîk; civaka sivîl; parastina civakî; hevjiyana hevserî ya azad.
1. Destpêk
Konfederalîzma demokratîk li dijî têgihiştina siyasetê ya dewlet-navend perspektîfek xwe-rêvebirina civak-navend pêşkêş dike. Di vê nêrînê de civak ne objeya ku tê rêvebirin e, lê subjekt e ku xwe rêve dike. Azadiya jinan li navenda vê kapasîteya subjektbûnê ye; ji ber ku patriyarka yek ji kevintirîn û domdarترîn şêwazên hiyerarşiyê ye ku kapasîteya xwe-rêvebirina civakê lawaz dike.
2. Çarçoveya konseptî: xwe-rêvebirin, komûn û tora konfederal
Modela konfederal li ser yekîneyên herêmî (komûn/meclîs) ku bi girêdanên asoyî (yatay) hev re têne girêdan, biryarê ji herêmê tê hilberandin, û nûnerîya nasnameyên pirreng a civakê dibe bingeh. Di vê çarçoveyê de rêxistina xweser a jinan bi du sedeman rolê avaker heye:
(i) li dijî mekanîzmên pasîfkirinê berxwedana civakî diafirîne,
(ii) nîşan dide ku bê guherîna pergala têkiliyan, guherîna saziyî têr nake.
3. Nîqaş
3.1 Rêxistina jinan: bîme ya civakê
Civaka ku li ser dewletê tê danîn pasîf dibe; pasîfbûn tundî û sömûrîê mezin dike. Ji ber ku jin yekem hedefa vê pasîfkirinê ne, rêxistina xweser a jinan ne tenê pirsgirêka “nûnerî”ye, lê bîme ya kapasîteya xwe-rêvebirina civakê ye.
3.2 Otonomîya demokratîk: nû-avakirina pergala têkiliyan
Otonomî ne tenê rêxistina îdarî ye; ew nû-avakirina têkiliyên kes–civak, civak–xweza, û jin–mêr e. Pratîkên otonomî ku bê guherîna zihniyeta desthilata mêran û têkiliyên wan têne avakirin, dikarin tahakkumê kevn bi formên din dîsa hilberînin.
3.3 Siyaseta demokratîk û civaka sivîl: rêvebirina jiyanê
Siyaset, ne tenê hilbijartin e; ew rêvebirina jiyana rojane ye di qadên perwerde, çand, aborî, dad, û ewlehî de. Jin bibin subjekt di van qadan de, wateya wê ye ku siyaset ji “karê mêran” derdikeve. Divê siyasetê demokratîk û civaka sivîl rêxistina jinan ne wek “qadeke talî”, lê wek kapasîteya ji nû ve avakirina civakî bibîne.
4. Encamsazî
Her projeya civaka demokratîk ku azadiya jinan li navendê nade, xetere dike ku vegere şêwazek ji hiyerarşiyê. Ji ber vê yekê konfederalîzm, komûn û otonomî tenê bi azadiya jinan û bi etîka hevjiyana hevserî ya azad re wateya avaker (kurucu) distînin.
Azad Badiki – ekîba edîtorên kurdbe.com
06.03.2026