De meest recente poging om het Koerdische vraagstuk in Turkije op te lossen — een conflict dat al meer dan veertig jaar voortduurt en tienduizenden levens heeft gekost — nadert een cruciale juridische drempel. De Koerdische Volksleider Abdullah Öcalan, sinds 1999 gevangengehouden in de gevangenis op het eiland İmralı, heeft een omvangrijk pakket voorstellen ingediend om het proces een juridische grondslag te geven.
De details kwamen naar voren via verklaringen van Mithat Sancar, lid van de pro-Koerdische DEM-delegatie die de heer Öcalan met regelmaat bezoekt. De delegatie sprak hem op 24 mei; de bijna twee maanden die waren verstreken en het hernieuwde gepraat over een "vastgelopen" proces gaven de ontmoeting bijzondere betekenis.
"De trein is niet ontspoord"
Sancar vat de stand van het proces samen met een treinmetafoor: het belangrijkste is dat de trein op de rails blijft; de snelheid kan soms afnemen, de trein kan zelfs even stilstaan, maar wat telt is dat hij niet is ontspoord. De vertraging van de afgelopen maanden, zegt hij, moet in dat licht worden gelezen — en de trein is nu weer in beweging.
Op de achtergrond liggen de stappen die de PKK-leiding op 27 februari zette naar aanleiding van de oproep van de heer Öcalan. Na die oproep zette de organisatie stappen richting het neerleggen van de wapens, en werd er in het Turkse parlement een commissie ingesteld om de kwestie te behandelen. Wat nu ter discussie staat, is de wetgeving die deze politieke opening blijvend moet maken.
De drie punten van Öcalan
Volgens Sancar bestaat de door de heer Öcalan gepresenteerde routekaart uit drie hoofdpunten.
Het eerste is de aard van de aan te nemen wet. De heer Öcalan beschrijft die met een treffende metafoor: de wet moet "als een stamcel" zijn. Onder verwijzing naar de twee functies van een stamcel — herstel en vernieuwing — betoogt hij dat de wetgeving zowel de weg moet openen naar het herstel van de schade die het conflict heeft aangericht, als ruimte moet scheppen voor de vernieuwing van het maatschappelijk lichaam. Sancar omschrijft dit als de dialectiek van een "overgang van geweld naar politiek": het vraagstuk weghalen uit het domein van wapens en conflict en op het terrein van recht en politiek brengen. Het gaat niet om een permanente wet, maar om een kaderwet die de overgangsperiode regelt en naar verwachting zaken behandelt als het neerleggen van de wapens en de re-integratie van voormalige strijders in de samenleving.
Het tweede is de institutionalisering van het proces. Op dit moment verloopt het proces grotendeels via verspreide ontmoetingen: de DEM-delegatie reist naar İmralı en legt contact met staatsfunctionarissen en andere partijen; de heer Öcalan zelf voert gesprekken met staatsfunctionarissen. Het voorstel is om al deze activiteit te koppelen aan institutionele mechanismen met omschreven taken en verantwoordelijkheden — bijvoorbeeld diverse raden — zodat het proces op een betrouwbaarder en duurzamer grondslag kan vorderen.
Het derde is het definiëren van de rol van de heer Öcalan zelf. Hij wil dat zijn positie, functie en bevoegdheden in het proces eveneens worden verduidelijkt via de aan te nemen wet. Sancar benadrukt dat de inhoud hier belangrijker is dan enige "naamgeving" en zegt dat de definitie moet worden opgesteld "in overeenstemming met de logica van het proces."
Nadruk op urgentie, en een deadline
Het punt dat de boodschap van de heer Öcalan onderstreept, is urgentie. Zoals Sancar het weergeeft, zegt de heer Öcalan: "In afwachting blijven levert alleen risico op; we hebben geen tijd te verliezen," en stelt hij als doel de wetgeving aan te nemen voordat het parlement met zomerreces gaat.
Een van de redenen voor de urgentie is de regionale instabiliteit. Volgens Sancar zegt de heer Öcalan dat, hoewel het conflict langs de as VS-Iran-Israël tot stilstand lijkt gekomen, de onderliggende spanningen voortduren, het Midden-Oosten openstaat voor nieuwe conflicten en dit een risico vormt voor het proces.
Nog geen concreet ontwerp
In het openbaar deden beweringen de ronde dat de regerende AKP en MHP en de DEM-partij het eens waren geworden over een wetsontwerp, en dat de tekst door de heer Öcalan was goedgekeurd. Sancar ontkent dit stellig: wat er in dit stadium gebeurt, is een uitwisseling van standpunten en onderhandeling; er is hun geen concrete ontwerptekst bereikt. Interpretaties in de trant van "alles is klaar en wordt later opgediend" zijn volgens hem speculatie en kunnen risico's voor het proces opleveren.
Een schaduw: de gerechtelijke uitspraak tegen de CHP
Sancar gaat ook in op een ontwikkeling die een schaduw kan werpen over het verloop van het proces: de gerechtelijke uitspraak van "absolute nietigheid" gericht tegen de grootste oppositiepartij CHP, wat neerkomt op een ingreep tegen gekozen functionarissen. (Het gaat om een juridisch proces dat ertoe leidde dat een partijcongres nietig werd verklaard en de partijleiding ter discussie kwam te staan.) Sprekend als jurist omschrijft Sancar de uitspraak als "juridisch volkomen ongegrond" en als een ernstig voorbeeld van de traditie om "politiek via de rechtbank vorm te geven." Hij geeft weer dat ook de heer Öcalan de situatie "onaanvaardbaar" vindt en heeft gezegd dat "het punt dat nu is bereikt een gevolg is van het ontbreken van het democratiebeginsel aan de basis van de republiek." Sancar benadrukt dat de CHP een van de hoofdrolspelers in het proces moet blijven.
"Wat wezenlijk is, is maatschappelijke kracht"
Sancar besluit met het betoog dat het proces niet alleen kan worden overgelaten aan de actoren aan tafel. Hij zegt dat het conflict van meer dan veertig jaar — een vraagstuk waarvan de wortels een eeuw teruggaan — aan alle kanten verharde, tegengestelde herinneringen heeft voortgebracht, en dat vooruitgang alleen mogelijk is door die starheid te verzachten. Vrede en democratie komen volgens hem niet louter via "regelingen van bovenaf"; doorslaggevend zijn de maatschappelijke dynamieken, en iedereen zou zich verantwoordelijk moeten voelen voor het proces.